اين سوره در حقّ علىّ بن أبى طالب آمده است پس بايد كه مراد وى باشد و بر عموم حمل بايد كردن يعنى جنس بنى آدم و اگر چه بر خصوص وارد شده باشد ؛ ميگويد : ما بيافريديم آدمى را از پارهء آب منى آميخته يعنى آب مرد با آب زن در رحم . در اخبار آمده است كه آب مرد سفيد باشد و ستبر و آب زن زرد باشد و تنك ؛ هر كدام كه غالب شود فرزند به او ماند . قتاده گفت : [ أَمْشاجٍ ] انواع باشد اوّل نطفه آنگه [ علقه ] آنگه [ مضغه ] آنگه [ عظام ] آنگه گوشت برو پوشد آنگه خلقى نو بيافريند . اين آيت را در مكّه از ابو عثمان مغربى پرسيدند « 1 » گفت كه : خداى تعالى إمتحان كرد خلقان را بنه چيز سه مفتّن و سه كافر و سه مؤمن ؛ امّا سه مفتّن سمع و بصر و زبان است ، و سه كافر نفس و هوى و شيطان است ، و سه مؤمن عقل و روح و فكر است ؛ ميگويد : ما بيافريديم آدمى را در آن حال كه مريد ابتلا و امتحان او بوديم ، و مراد از ابتلا تكليف است كه صورت امتحان دارد پس او را شنوا و بينا آفريديم تا ابتلا كنيم كه تكليف بىتمكين قبيح باشد و آنگه راه بوى نموديم حقّ از باطل جدا كرديم نصب ادّله و ازاحت علّت كرديم و تمكين داديم اگر شاكر باشد و اگر كافر ؛ ما از براى آنكه در معلوم ما باشد كه كافر خواهد شد لطف بازنگيريم بلكه هدايت او هم بدان حدّ كنيم كه هدايت شاكران ؛ هدايت بما تعلّق دارد و شكر و كفران « 2 » ببنده ؛ آنچه بما تعلّق دارد بجاى آريم تا اگر وى تكليف خود بجاى نيارد حجّت بر وى لازم باشد و اين آيت حجّت است بر مجبره كه گفتند كه : خداى تعالى كافران را هدايت ندهد خداى تعالى گفت : ما هدايت كنيم بنده را اگر شاكر باشد و اگر كافر . [ سوره الإنسان ( 76 ) : آيه 4 ] إِنَّا أَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ سَلاسِلَ وَ أَغْلالاً وَ سَعِيراً ( 4 ) چون بيان كرد و گفت : ما هدايت كرديم و آنچه بايست كردن بجاى آورديم و حجّت را زايل گردانيديم اگر كافران مهتدى نشوند و ايمان نيارند و بر كفر اصرار

--> ( 1 ) - أبو الفتوح ( ره ) گفته : ( ج 5 چاپ اوّل ؛ ص 443 ؛ س 27 ) : « أبو عبد الرّحمن سلمى گفت : از أبو عثمان مغربى شنيدم در مكّه كه او را از اين آيت پرسيدند گفت ( تا آخر ) » و گمان ميرود كه اين عبارت در طبقات الصوفيّهء سلمى باشد ليكن من بمواردى كه در فهرست آن كتاب بنام او اشاره شده مطابق فهرست مراجعه كردم در آنجا نيافتم فعليك بالمراجعة . ( 2 ) - كذا در نسخ تفسير ابو الفتوح ( ره ) ليكن در نسخ اين تفسير باتّفاق : « كفر » .